Chúng ta không sở hữu thành công, chúng ta bị nó chi phối

Chúng ta thường tự nhủ rằng thành công là thứ ta chinh phục, là chiến lợi phẩm thuộc về ta. Ta đổ mồ hôi, thức trắng đêm, hy sinh, chịu đựng, rồi một ngày ta “có” nó. Ta ôm nó vào lòng như một thứ tài sản riêng tư, một huy chương treo trên ngực áo. Nhưng nếu nhìn kỹ hơn, ta sẽ nhận ra một sự thật phũ phàng và sâu sắc: chúng ta không sở hữu thành công – thành công sở hữu chúng ta.

Từ khoảnh khắc thành công chạm đến, mọi thứ bắt đầu thay đổi theo cách ta không còn làm chủ được nữa.

Trước hết, nó thay đổi cách ta nhìn chính mình. Người chưa thành công có thể tự do mơ mộng, thất bại mà không sợ mất mặt. Còn người đã thành công thì mỗi bước chân đều nặng trĩu. Họ không còn được phép yếu đuối, không còn được phép sai lầm công khai. Thành công biến họ thành tù nhân của hình ảnh bản thân. Họ phải liên tục chứng minh rằng mình xứng đáng với những gì đã đạt được. Càng lên cao, càng không dám ngã, vì ngã lúc này không còn là ngã của một cá nhân, mà là ngã của cả một huyền thoại.

Friedrich Nietzsche – nhà triết học của ý chí quyền lực – từng cảnh báo rằng con đường dẫn đến sự vĩ đại đòi hỏi tự chủ (self-mastery) tuyệt đối. Ông nhấn mạnh rằng sức mạnh lớn nhất không phải là thống trị người khác hay môi trường, mà là thống trị chính bản thân mình.

Thế nhưng, khi thành công đến, nhiều người lại đánh mất chính sự tự chủ ấy. Họ không còn theo đuổi sứ mệnh nội tại (will to power chân thực), mà trở thành nô lệ cho hình ảnh thành công mà xã hội và chính họ đã dựng lên. Nietzsche gọi đó là sự tha hóa: con người không còn “trở thành những gì mình là” (become who you are), mà bị thành công định hình và ràng buộc.

Thứ hai, thành công chi phối cách ta nhìn người khác. Những mối quan hệ cũ dần trở nên méo mó. Bạn bè thân thiết bỗng dưng trở nên e dè, nịnh nọt, hoặc xa cách. Người lạ thì lại kéo đến như ruồi. Ta bắt đầu nghi ngờ mọi lời khen, mọi cái bắt tay. Lòng tin bị bào mòn bởi sự hoài nghi: “Họ thích mình hay thích thành công của mình?” Thành công không chỉ mang lại tiền bạc và danh vọng, nó còn mang theo một lớp vỏ cô lập mỏng manh nhưng cực kỳ bền chắc.

Arthur Schopenhauer, với cái nhìn sâu sắc về bản chất con người, từng nhận định rằng hạnh phúc thực sự rất hiếm hoi, và phần lớn những gì chúng ta gọi là “thành công” chỉ là sự thỏa mãn tạm thời của ý chí (will). Ông viết rằng ham muốn luôn sinh ra đau khổ: khi ta đạt được điều mình muốn, khoái cảm nhanh chóng tan biến, và ta lại rơi vào trạng thái thiếu thốn mới.

Thành công càng lớn, nỗi sợ mất nó càng lớn. Chúng ta không sở hữu nó mà bị nó kéo theo như một gánh nặng vô hình. Schopenhauer khuyên rằng cách duy nhất để giảm bớt đau khổ là giảm bớt dục vọng và tham vọng, thay vì để chúng chi phối cuộc đời.

Quan trọng hơn, thành công kiểm soát cả thời gian và năng lượng của ta. Khi chưa có nó, ta có thể dừng lại, nghỉ ngơi, thậm chí bỏ cuộc. Nhưng một khi đã bị nó sở hữu, ta buộc phải bảo vệ nó, mở rộng nó, duy trì nó. Thành công giống như một con quái vật mà ta phải nuôi dưỡng mỗi ngày. Nó đòi hỏi ta phải thức khuya hơn, phải lo lắng nhiều hơn, phải hy sinh những thứ từng khiến ta hạnh phúc nhất: thời gian bên gia đình, những buổi chiều lang thang vô định, giấc ngủ sâu không mộng mị.

Các nhà Stoic như Epictetus và Seneca đã nhìn nhận vấn đề này một cách cực kỳ rõ ràng. Epictetus dạy rằng thành công bên ngoài (danh vọng, giàu có, quyền lực) thuộc về lĩnh vực “không nằm trong tầm kiểm soát” của chúng ta. Chúng ta chỉ thực sự làm chủ được những gì thuộc về nội tâm: phán đoán, ý chí và thái độ.

Khi ta để thành công định nghĩa giá trị bản thân, ta đã tự nguyện trao quyền kiểm soát cho thứ dễ dàng bị lấy đi. Seneca thì thẳng thắn hơn: ông coi danh vọng và thành công như một gánh nặng, và khuyên con người nên sống sao cho tự do ngay cả khi đang ở đỉnh cao. “Hãy là chủ nhân của tiền bạc, chứ đừng để tiền bạc làm chủ bạn” – một tư tưởng tương tự cũng có thể áp dụng cho thành công nói chung.

Nhiều người thành công từng thú nhận rằng họ cảm thấy trống rỗng hơn bao giờ hết vào chính lúc họ “đạt đỉnh”. Lý do rất đơn giản: họ không còn là chủ nhân của cuộc đời mình nữa. Họ trở thành nô lệ của chính thành quả mà họ tạo ra. Họ không dám thay đổi hướng đi, vì sợ mất đi những gì đã có. Họ không dám nghỉ ngơi, vì sợ người khác vượt qua. Họ sống trong nỗi sợ hãi tinh vi nhất: sợ rằng một ngày nào đó, thành công sẽ rời bỏ họ, và lúc đó họ sẽ không còn biết mình là ai.

Vậy nên, câu hỏi triết lý sâu sắc nhất không phải là “Làm thế nào để đạt được thành công?”, mà là:

Khi thành công đến, làm sao để ta vẫn là chủ nhân của chính mình?

Câu trả lời có lẽ nằm ở khả năng giữ khoảng cách, thứ mà Nietzsche gọi là tự chủ, Schopenhauer gọi là giảm dục vọng, và các nhà Stoic gọi là phân biệt rõ ràng giữa cái ta kiểm soát được và cái không. Thành công là một vị khách danh dự, chứ không phải là ông chủ.

Ta có thể chào đón nó, tận hưởng nó, nhưng không được để nó định nghĩa giá trị của ta. Ta vẫn phải giữ được khả năng nói “không” với những đòi hỏi vô lý của nó. Vẫn phải giữ được sự dũng cảm để thất bại lần nữa nếu cần. Vẫn phải nhớ rằng bản chất con người của ta không nằm ở những con số, danh hiệu, hay lượt theo dõi, mà nằm ở những giá trị sâu thẳm mà ngay cả thành công lớn nhất cũng không thể chạm tới.

Thành công là một con dao hai lưỡi bóng loáng và nguy hiểm. Nó có thể nâng ta lên, nhưng cũng có thể biến ta thành nô lệ của chính nó.

Người khôn ngoan không phải là người sở hữu nhiều thành công nhất, mà là người biết cách không để thành công sở hữu mình.

Họ vẫn thành công, nhưng họ vẫn tự do.
Họ vẫn có danh vọng, nhưng họ vẫn là chính họ.

Đó mới là thành công thực sự – thứ ít ai đạt được.

Mỹ Mỹ biên tập

Xem thêm

Theo vandieuhay