Tại sao lại nói: Khi con người càng “thông minh”, họ càng dễ “đánh mất” chính mình

Người hiện đại thường tin rằng xã hội càng phát triển, con người càng thông minh, tri thức càng nhiều thì nhân loại càng tiến bộ. Nhưng nếu nhìn vào tư tưởng của những bậc hiền triết xưa, ta sẽ thấy một góc nhìn hoàn toàn khác:
“Điều họ lo ngại nhất chưa bao giờ là con người thiếu hiểu biết, mà là con người quá tự tin vào sự hiểu biết của mình, đến mức đánh mất sự chất phác ban đầu.”

Trong lịch sử phương Tây có một khái niệm rất nổi tiếng mang tên “Bánh Mì và Rạp Xiếc” (Bread and Circuses). Đây là lời châm biếm của nhà thơ La Mã Juvenal khi nói về xã hội La Mã cổ đại: người dân khi ấy dần không còn quan tâm đến những vấn đề sâu xa của đời sống, mà chỉ chú ý đến hai thứ: bánh mì để no bụng và rạp xiếc để vui mắt. 

Các tầng lớp cầm quyền thời đó hiểu rất rõ bản chất con người: chỉ cần cho dân đủ ăn và đủ giải trí, họ sẽ ít suy nghĩ hơn, ít phản kháng hơn, và dễ bằng lòng với thực tại hơn.

Nghe qua, đây có vẻ chỉ là một nhận định về quản trị xã hội. Nhưng nếu nhìn sâu hơn, nó thực ra phản ánh một quy luật rất cổ xưa về bản tính con người: khi tâm trí bị lấp đầy bởi nhu cầu vật chất và thú vui giác quan, con người sẽ dần đánh mất khả năng truy cầu những giá trị cao hơn.

Điều này lại có sự tương thông kỳ lạ với tư tưởng của Lão Tử trong Đạo Đức Kinh.

Lão Tử từng nói rằng “bậc thánh nhân” không mong dân chúng trở nên “quá khôn”. 

Nghe vậy, nhiều người vội cho rằng ông cổ xúy cho việc ngu dân. Nhưng thật ra, chữ “ngu” mà Đạo gia nói đến rất khác so với sự châm biếm của “bánh mì và rạp xiếc”. Ở Đạo gia, nó được hiểu một tầng sâu hơn; nó không phải là ngu dốt, mà là sự đơn thuần, chất phác, ít dục vọng, không quá mưu cầu hơn thua. Bởi theo Lão Tử, khi con người bắt đầu tự cho mình thông minh, họ cũng bắt đầu sinh ra vô số tính toán, phân biệt, tranh đoạt và giả dối. 

Ông viết: “Đại đạo phế, hữu nhân nghĩa; trí huệ xuất, hữu đại ngụy.”

Khi đại đạo bị bỏ quên, người ta mới phải nói nhiều đến nhân nghĩa. Khi cái gọi là trí huệ thế gian xuất hiện quá mức, giả dối cũng theo đó mà sinh ra. Lời này thoạt nghe có vẻ cực đoan, nhưng nhìn vào xã hội hôm nay, ta sẽ thấy nó đáng suy ngẫm hơn tưởng tượng.

Chúng ta đang sống trong thời đại mà thông tin nhiều hơn bất kỳ thời đại nào trước đó. Mỗi ngày có vô số quan điểm, lý thuyết, trường phái, chuyên gia, xu hướng và triết lý mới xuất hiện. Ai cũng muốn chứng minh mình hiểu biết, ai cũng có hệ tư tưởng riêng, ai cũng tranh luận về đúng sai. Nhưng càng nhiều tri thức, lòng người dường như lại càng hỗn loạn. Càng nhiều lựa chọn, con người càng bất an. Càng nhiều tiếng nói, ta càng khó nghe được tiếng nói thật sự từ nội tâm mình.

Không phải tri thức nào cũng dẫn đến trí huệ. Có những loại tri thức chỉ khiến con người trở nên lanh lợi hơn trong việc biện minh cho dục vọng của bản thân. Đó cũng là lý do vì sao càng văn minh, con người đôi khi lại càng xa rời sự bình an nguyên sơ.

Ngày nay, “bánh mì và rạp xiếc” không còn là phát lương thực và tổ chức đấu trường như thời La Mã nữa, nhưng nó vẫn hiện diện ở khắp nơi dưới hình thức hiện đại hơn. 

Đó là vô số nội dung giải trí ngắn khiến con người nghiện dopamine. Là mạng xã hội đầy drama khiến tâm trí luôn bị phân tán. Là những xu hướng tiêu dùng liên tục kích thích lòng tham. Là nhịp sống bận rộn khiến người ta không còn thời gian ngồi yên với chính mình.

Con người hiện đại tưởng mình tự do hơn bao giờ hết, nhưng nhiều khi lại chưa từng thật sự làm chủ được tâm trí của mình. Chúng ta tưởng mình đang giải trí, nhưng thực ra đang dần mất khả năng tĩnh lặng. Chúng ta tưởng mình đang tiếp thu tri thức, nhưng thực ra đang bị nhấn chìm trong biển thông tin hỗn loạn. Chúng ta tưởng mình đang sống phong phú hơn người xưa, nhưng nội tâm lại ngày càng trống rỗng.

Chính vì vậy, khi Lão Tử nói rằng xã hội lý tưởng là nơi con người “ít ham muốn, ít tư tâm, sống đơn giản và chất phác”, ông không phải đang chống lại văn minh hay phản đối tri thức. Điều ông muốn nhấn mạnh là: 

“Nếu lòng người không đủ tĩnh, thì càng nhiều thứ bên ngoài chỉ càng khiến tâm thêm loạn.”

Người xưa hiểu rằng một xã hội không thật sự tốt đẹp chỉ vì nó có nhiều học thuyết, nhiều công nghệ hay nhiều hình thức giải trí. Một xã hội tốt đẹp là khi con người trong đó biết tiết chế dục vọng, biết sống thuận đạo lý, biết giữ tâm mình không bị ngoại vật lôi kéo.

Suy cho cùng, vấn đề chưa bao giờ nằm ở bánh mì hay rạp xiếc, cũng không nằm ở tri thức hay giải trí. Vấn đề nằm ở chỗ là chúng ta có đang làm chủ được những thứ ấy, hay đang bị chúng làm chủ?

Một người có thể tiếp xúc với cả thế giới nhưng vẫn giữ được nội tâm thanh tỉnh, đó là trí huệ. Một người biết rất nhiều nhưng tâm luôn bị kéo đi bởi ham muốn và kích thích, đó chưa chắc là thông minh, mà có khi chỉ là mê lạc trong lớp vỏ hiểu biết.

Có lẽ vì thế mà cả Đông lẫn Tây, từ Lão Tử cho đến những truyền thuyết cổ phương Tây về “Adam, Eva và trái cây tri thức biết thiện ác”, đều cùng ngầm nhắc nhở con người một điều giống nhau:

“Khi con người quá say mê sự thông minh thế tục mà quên mất việc tu dưỡng nội tâm, họ sẽ càng lúc càng xa rời chân lý.”

Đến cuối cùng, điều cứu một con người khỏi hỗn loạn chưa bao giờ là biết thêm thật nhiều, mà là biết buông bớt những gì không cần thiết, để tâm mình trở lại đơn giản. Bởi trí huệ chân chính không nằm ở việc hiểu hết thế gian, mà nằm ở việc giữa một thế gian đầy “bánh mì và rạp xiếc”, chúng ta vẫn giữ được cho mình một tâm trí tỉnh táo.

Tú Uyên biên tập

Xem thêm

Theo vandieuhay