Vì sao xã hội ngày nay ngày càng cực đoan?

Người ta thường nghĩ xã hội hiện đại nguy hiểm vì có quá nhiều thông tin giả, quá nhiều ý kiến hỗn loạn, quá nhiều tranh cãi cực đoan. Nhưng nếu nhìn sâu hơn, điều đáng sợ nhất chưa chắc là thông tin sai. Điều đáng sợ hơn là ngày càng nhiều người chỉ sống trong một thế giới nơi mọi thứ liên tục xác nhận rằng họ đúng.

Khi một người chỉ nghe những điều mình muốn nghe, chỉ tiếp xúc với những người giống mình, chỉ tin vào những quan điểm phù hợp với thế giới quan của mình, thì lâu dần họ không còn tiếp cận sự thật nữa, họ chỉ đang sống trong phiên bản sự thật do bản thân lựa chọn.

Trong tâm lý học hiện đại, hiện tượng này được gọi là thiên kiến xác nhận: con người có xu hướng tự nhiên tiếp nhận những thông tin phù hợp với niềm tin sẵn có và bài trừ những điều trái ngược. Não bộ làm vậy vì nó muốn tiết kiệm năng lượng và bảo vệ cảm giác ổn định nội tâm. Nói đơn giản hơn, con người không thích sự thật bằng thích cảm giác mình đúng.

Khi thiên kiến này kết hợp với mạng xã hội và thuật toán, nó tạo ra một chiếc lồng vô hình nhốt mỗi người trong “buồng vang nhận thức” của riêng mình. Thuật toán liên tục cho bạn xem những gì bạn thích, những gì khiến bạn đồng tình, những gì giữ bạn ở lại lâu hơn. Nó không quan tâm bạn đang tiến gần đến chân lý hay đang trượt xa khỏi nó, nó chỉ quan tâm bạn có tiếp tục xem hay không.

Thế là mỗi người dần bị nuôi dưỡng trong một thế giới riêng. Người xem nhiều nội dung tiêu cực thì thấy xã hội đầy bất công, chiến tranh, hỗn loạn. Người chỉ xem giải trí thì lại thấy thế giới yên bình, nhẹ nhàng. Hai người sống cùng một thời đại nhưng như đang tồn tại trong hai thực tại khác nhau.

Người xưa đã sớm nhìn thấu nguy cơ này, chỉ là họ không gọi nó bằng ngôn ngữ của khoa học hiện đại.

Có câu: “Ếch ngồi đáy giếng, thấy trời bằng vung.”

Một con ếch sống quá lâu dưới đáy giếng sẽ tưởng khoảng trời nhỏ bé trên đầu chính là toàn bộ thế giới. Cái đáng sợ không phải là nó ở dưới giếng, mà là nó không biết mình đang ở dưới giếng.

Con người thời nay cũng vậy. Điều nguy hiểm nhất không phải là thiếu hiểu biết, mà là sống trong giới hạn nhận thức của mình quá lâu đến mức tưởng rằng đó là toàn bộ chân lý.

Nho gia từng nói: “Tam nhân đồng hành, tất hữu ngã sư yên”, trong ba người cùng đi, ắt có người là thầy của ta. Ý nghĩa sâu xa của câu này không chỉ là khiêm tốn học hỏi, mà còn là nhắc con người phải hiểu rằng chân lý không nằm gọn trong góc nhìn của một cá nhân. Người thật sự có trí tuệ là người luôn biết mình còn có thể sai.

Nhưng đáng tiếc thay, internet ngày nay lại đang đẩy con người đi theo hướng ngược lại.

Càng nhiều người cùng quan điểm tụ lại với nhau, họ càng củng cố niềm tin rằng mình là phe sáng suốt. Khi một ý kiến được hàng nghìn người đồng tình, nó tạo cho con người ảo giác rằng số đông đồng nghĩa với chân lý. Nhưng lịch sử đã nhiều lần chứng minh: số đông chưa bao giờ là bảo chứng cho sự đúng đắn.

Tâm lý học gọi đây là hiệu ứng bầy đàn. Khi một người thấy rất nhiều người tin vào cùng một điều, não bộ tự động xem điều đó đáng tin hơn, bởi trong tiến hóa, đi cùng đám đông từng giúp con người tăng khả năng sống sót. Nhưng trong thời đại thông tin, bản năng ấy có thể khiến cả tập thể lao theo những nhận thức sai lầm chỉ vì “ai cũng nghĩ vậy”.

Điều đáng lo là khi sống quá lâu trong môi trường như vậy, con người dần mất đi khả năng đối thoại. Họ không còn tranh luận để tìm hiểu, mà tranh luận để chiến thắng. Không còn lắng nghe để mở rộng nhận thức, mà chỉ chờ người khác nói xong để phản bác. Hễ gặp ý kiến trái chiều là nổi giận, công kích, gắn nhãn, chụp mũ.

Người xưa gọi đó là “chấp niệm”, chấp vào cái thấy của mình, chấp vào cái đúng của mình, chấp đến mức không còn dung nạp được điều khác biệt. Một người mang chấp niệm nặng không phải vì họ hiểu quá nhiều, mà vì họ hiểu quá ít nhưng lại quá chắc rằng mình hiểu đủ.

Vậy làm sao để không trở thành người như thế?

Có lẽ câu trả lời vẫn nằm trong trí tuệ xưa và nay đều đồng thuận: Muốn sáng suốt, trước hết phải học cách nghi ngờ chính mình.

Người xưa tu thân bắt đầu từ “chính tâm”, sửa cái tâm cho ngay thẳng trước khi bàn chuyện sửa thiên hạ. Bởi người không thắng nổi thành kiến của bản thân thì không thể nhìn thế giới một cách khách quan.

Còn khoa học hiện đại cũng nói điều tương tự: Muốn tư duy tốt hơn, con người phải liên tục kiểm tra lại thiên kiến của mình, chủ động tiếp xúc với quan điểm trái chiều và rèn luyện khả năng suy nghĩ phản biện.

Vì thế, trong một thời đại mà ai cũng bị thuật toán dẫn dắt, người giữ được sự tỉnh táo sẽ không phải là người đọc nhiều nhất, xem nhiều nhất hay nói nhiều nhất. Mà là người biết dừng lại trước khi tin, suy xét trước khi phán xét, lắng nghe trước khi phản bác, nghi ngờ bản thân trước khi khẳng định người khác sai.

Người thật sự có trí tuệ không phải là người luôn chứng minh mình đúng, mà là người luôn để chừa trong đầu một khoảng trống cho sự thật bước vào. Bởi thứ đáng sợ nhất không phải là vô tri, mà là vô tri nhưng tưởng mình đã hiểu tất cả.

Trong một thời đại mà ai cũng dễ bị nhốt vào chiếc giếng thuật toán của riêng mình,
có lẽ tu dưỡng lớn nhất của một người chính là giữ cho mình đủ khiêm nhường để không bao giờ quên ngẩng đầu nhìn ra ngoài miệng giếng.

Tú Uyên biên tập

Xem thêm

Theo vandieuhay