Lối thoát nào cho chúng ta giữa vòng xoáy của thời đại?

Có một thế hệ đang lớn lên trong nghịch lý. Chưa bao giờ con người có nhiều công cụ hỗ trợ cuộc sống như hôm nay, nhưng cũng chưa bao giờ cảm giác “bất an” lại lan rộng đến thế. 

Thành phố sáng đèn suốt đêm, cơ hội được quảng bá khắp nơi, mạng xã hội ngày ngày kể cho ta nghe những câu chuyện thành công chóng vánh. Thế nhưng, phía sau lớp ánh sáng ấy, là những căn phòng trọ chật đến mức chỉ vừa đủ đặt một chiếc giường, là những bữa ăn tiết kiệm đến tằn tiện, là nỗi lo không tên về ngày mai.

Rất nhiều người trong chúng ta đã phải tha phương cầu thực. Rời quê nhà không hẳn vì khát vọng lớn lao, mà đơn giản vì không còn lựa chọn. Thành phố hứa hẹn việc làm, thu nhập, một tương lai “có thể tốt hơn”. Nhưng rồi, khi đã hòa mình vào dòng người mưu sinh, ta mới nhận ra: không phải ai cũng đi lên, có người chỉ đang đứng yên giữa dòng chảy dữ dội của thời đại, cố gắng không bị cuốn trôi.

Cùng lúc đó, mạng xã hội trở thành một chiếc gương méo mó. Ở đó, người ta không khoe nỗi lo, mà chỉ khoe thành tựu; không kể thất bại, mà chỉ kể hào quang. “Làm giàu nhanh”, “đổi đời trong một đêm” được lặp lại đến mức những giá trị cần kiệm, tích lũy, bền bỉ vốn là đức tính truyền thống lại được xem là “trở nên lỗi thời”. Người chưa kịp thành công bắt đầu tự hỏi: Phải chăng mình là kẻ thua cuộc?

Đáng lo hơn, những đứa trẻ mới lớn đã sớm bị cuốn vào vòng xoáy ấy. Chúng lớn lên trong niềm tin rằng chỉ khi sở hữu đủ vật chất, đủ danh xưng, đủ “chuẩn mực thành công”, thì mới được xem là bình thường. Từ đó, áp lực không chỉ đến từ xã hội, mà còn len lỏi vào từng gia đình, từng mối quan hệ, từng quyết định sống.

Khi kinh tế khó khăn, doanh nghiệp thắt chặt tuyển dụng, những yêu cầu như “trẻ tuổi có nhiều năm kinh nghiệm” đã trở thành rào cản vô hình. Người trẻ nhảy việc liên tục không phải vì thiếu kiên nhẫn, mà vì làm việc giờ đây không còn để thăng tiến, mà chỉ để tồn tại. 

Thu nhập bấp bênh kéo theo nỗi sợ hôn nhân, sợ sinh con, sợ ràng buộc. Người ta bắt đầu tự hỏi: Nên sống một mình cho nhẹ gánh, hay lập gia đình trong khi bản thân còn chưa vững?

Thực tế năm 2025 – 2026 cho thấy bức tranh rõ nét hơn. Tỷ lệ thất nghiệp thanh niên (15-24 tuổi) đạt 8,64% cả năm 2025, với quý IV lên tới 9,04%, cao hơn nhiều so với mức chung 2,22%. Khoảng 1,4 triệu thanh niên rơi vào tình trạng “ba không”: không việc làm, không học tập, không đào tạo. Tổng tỷ suất sinh giảm xuống 1,93 con/phụ nữ (thấp hơn mức thay thế 2,1), và khảo sát cho thấy khoảng 22,2% người trẻ chọn độc thân, không muốn kết hôn hay sinh con; chủ yếu vì lo thu nhập không ổn định, nhà ở đắt đỏ, công việc bấp bênh.

Từ đó, hiện tượng “nằm thẳng” lan rộng không chỉ ở Trung Quốc, Hàn Quốc, mà cả Việt Nam. Có người buông xuôi, có người chấp nhận sống tối giản đến mức khắc khổ, thậm chí nhặt lại thức ăn thừa, rau quả bỏ đi để tiết kiệm chi phí sinh tồn. Đây không phải là lười biếng, mà là một hình thức phản kháng thầm lặng trước áp lực quá lớn của đời sống hiện đại.

Trong bối cảnh ấy, câu chuyện về những người phụ nữ từng rực rỡ một thời, chọn sự nghiệp thay cho gia đình, lại khiến người ta trăn trở. Khi còn trẻ, họ tin rằng chỉ cần độc lập tài chính, cuộc đời về sau sẽ an ổn. Nhưng đến khi cha mẹ qua đời, khi một lần ngã bệnh không có ai bên cạnh, khi bước vào viện dưỡng lão và nhìn người khác có con cháu thăm nom ngày lễ, nỗi cô đơn hiện ra rõ ràng đến đau lòng. Không phải vì họ sai, mà vì con người không chỉ sống bằng vật chất, mà còn sống bằng sự gắn bó.

Ở đây, văn hóa và đạo đức truyền thống không phải để phán xét lựa chọn cá nhân, mà để nhắc nhở chúng ta về một điều đã từng rất rõ ràng: Gia đình là nơi con người được nâng đỡ khi yếu đuối nhất.

Trong truyền thống Việt Nam, chữ “hiếu” đứng đầu mọi đức hạnh. Gia đình không chỉ là nơi sinh ra, mà là chốn quay về. Hôn nhân không chỉ là tình yêu, mà là “nghĩa”, nghĩa cùng nhau đi qua nghèo khó, bệnh tật, thăng trầm. Con cái không phải là bảo hiểm tuổi già, mà là sự tiếp nối của “yêu thương và trách nhiệm”. Những giá trị ấy từng giúp con người đứng vững qua chiến tranh, đói nghèo, mất mát và có lẽ, vẫn có thể giúp chúng ta hôm nay.

Vậy lối thoát nằm ở đâu?

Không phải ở việc quay lưng với hiện đại, cũng không phải ở việc phủ nhận tự do cá nhân. Lối thoát nằm ở sự tỉnh táo và cân bằng.

Cá nhân cần học cách thoát khỏi áp lực so sánh, hiểu rằng mỗi đời người có một nhịp đi riêng. Gia đình cần được nhìn nhận lại như một nguồn lực tinh thần, không phải gánh nặng. Xã hội cần những chính sách nhân văn hơn để người trẻ có cơ hội sống, chứ không chỉ tồn tại. Và hơn hết, chúng ta cần trả lại cho đời sống một giá trị đã bị lãng quên: sống chậm, sống thật, sống có tình.

Thời đại có thể khắc nghiệt, nhưng không phải vô lối. Khi con người còn biết quay về với những điều căn bản như tình thân, trách nhiệm, lòng biết ơn thì dù đi nhanh hay chậm, vẫn sẽ không lạc đường.

Có lẽ, lối thoát không nằm ở việc hỏi xã hội sẽ cho chúng ta điều gì, mà là: Chúng ta muốn trở thành con người như thế nào trong xã hội này?

Tú Uyên biên tập

Xem thêm

Theo vandieuhay