Trẻ con không cần phần thưởng, mà cần một chiến thắng thật sự thuộc về chính mình

Bạn có bao giờ nhận ra một nghịch lý quen thuộc này chưa: càng cố gắng “khích lệ” con bằng mọi cách, chúng ta lại càng khiến con trở nên lười biếng hơn?

Bạn khen: “Con thông minh quá!”- nhưng hễ gặp bài khó, con lập tức bỏ cuộc. Bạn hứa: “Làm xong bài tập thì được chơi game” thì con bắt đầu mặc cả, trì hoãn, lề mề. Bạn an ủi: “Lần này thi không tốt cũng không sao”- rồi con… nằm luôn ra đó.

Phó giáo sư Đại học Phục Đán Thẩm Dịch Phi từng nói:

“Chỉ dùng động lực bên ngoài để thúc đẩy trẻ, rồi sẽ có ngày bạn không trả nổi.”

Thứ khiến trẻ “không ai ép vẫn muốn làm” không phải phần thưởng hay lời khen, mà là động lực nội tại chính là nội lực.

Và để khơi dậy nội lực ấy, điều trẻ cần không phải là được cho thêm, mà là được trải qua một chiến thắng thật sự, chân chính. Dù là khen hay thưởng, ta cũng phải nhớ một quy luật sắt: hiệu quả giảm dần.

Lấy chiến lược “cây gậy và củ cà rốt” quen thuộc làm ví dụ: một viên kẹo, một lần chơi game, một câu “Con giỏi nhất!” – ban đầu quả thật có tác dụng. Nhưng dùng lâu rồi mới thấy hai cái “hố” lớn dần hiện ra.

Cạm bẫy của phần thưởng

Hôm nay một viên kẹo là đủ, ngày mai có thể phải nửa tiếng game, rồi một tiếng, rồi một chiếc điện thoại. Khi phần thưởng trở thành mục tiêu, trẻ dễ hình thành tâm lý “giao dịch”:

“Không có lợi ích thì con không làm.” Hứng thú nội tại với chính việc học hay nhiệm vụ ấy vì thế mà dần bị bào mòn.

Bong bóng của lời khen

“Con giỏi quá!”, “Mẹ biết con làm được mà!” , khi bạn nói như vậy ban đầu trẻ rất thích.

Nhưng lời khen sáo rỗng, tràn lan giống như thuốc: có tác dụng, nhưng dễ “kháng” và gây lệ thuộc. Càng khen nhiều, hiệu quả càng yếu; càng khen nhiều, trẻ càng cần được khen tiếp.

Đến khi không được khen, trẻ hoảng loạn, cảm thấy mình không được công nhận, không có giá trị.

Tệ hơn, để giữ hình ảnh “thông minh”, “giỏi giang”, trẻ bắt đầu né tránh thử thách, vì thử thách có thể thất bại, mà thất bại đồng nghĩa với “không giỏi”, “không thông minh”.

Vì vậy, dù khen hay thưởng, ta đều phải nhớ: hiệu quả giảm dần là quy luật. Đừng vì thấy “có tác dụng lúc đầu” mà lạm dụng, quên mất “độc tính nhẹ” của chúng.

Khơi dậy nội lực cần một chiến thắng “hàng thật giá thật”

Vậy làm thế nào để thực sự thắp lên ngọn lửa bên trong trẻ?

Câu trả lời là: để trẻ tự mình trải nghiệm cảm giác “Mình làm được!”, “Mình có khả năng!” — một thành tựu chân thực. Chiến thắng kiểu này mang năng lượng khổng lồ, giống như nhiên liệu, kích hoạt hệ thống cảm nhận nội tại của trẻ:

Cảm giác thành thạo (competence)

Khi trẻ tự nỗ lực vượt khó và đạt được mục tiêu, dù rất nhỏ nhưng trẻ thật sự cảm nhận được: “mình có khả năng.”

Trong tâm lý học, đó là tự hiệu quả cảm (self-efficacy): nguồn gốc của hứng thú, nền tảng của tự tin và dũng khí đối diện thử thách.

Cảm giác kiểm soát

Chiến thắng thật giúp trẻ thấy rằng mình có thể ảnh hưởng đến quá trình và kết quả. Ý niệm “Nỗ lực của mình có tác dụng” chính là nhiên liệu cốt lõi tạo nên vòng lặp tích cực: càng làm, càng mạnh.

Cảm giác thỏa mãn

Thành công kích thích não tiết dopamine, mang lại niềm vui sâu sắc và bền vững mạnh hơn bất kỳ phần thưởng bên ngoài nào. Trẻ sẽ tự nhiên muốn lặp lại, tìm kiếm thử thách tiếp theo.

Hình thành tư duy phát triển (growth mindset)

Trẻ hiểu rằng năng lực không cố định; nó có thể nâng cao nhờ nỗ lực, chiến lược và học hỏi. Thành công không phải may mắn, mà là thứ phải tự tay “kiếm” lấy.

Quan trọng hơn cả: đây không phải điều người lớn nói cho trẻ nghe, mà là điều trẻ tự trải nghiệm được.

Chúng giống như một “động cơ đốt trong”, bền bỉ, không cạn kiệt, âm thầm đẩy trẻ tiến về phía trước.

Thế nào là một chiến thắng “hàng thật giá thật”?

Cốt lõi nằm ở một điều: bảo vệ tính toàn vẹn trong việc làm của trẻ. Khi con trai tôi học lớp 1, một hôm bất ngờ nói: “Mẹ ơi, mẹ đừng kiểm tra bài tập của con nữa được không?”

Tôi tưởng con ngại sai. Nhưng con nói tiếp: “Mẹ cứ kiểm tra, nhưng đừng nói kết quả cho con biết.”

Tôi làm theo. Kết quả là số A+ giảm đi rõ rệt. Nhưng mỗi lần được A+, con đều hớn hở giơ bài lên: “mẹ xem này, sức mạnh của con đấy!”

Đó là niềm vui mà trước đây, dù tôi “giúp” con đạt bao nhiêu A+, tôi cũng chưa từng thấy. Những lỗi sai tôi lo lắng? Chúng tự nhiên được sửa dần qua quá trình học tập thật sự. Rất nhiều phụ huynh, vì thương con, cũng vô tình tạo ra những “chiến thắng giả”:

Thấy con xếp lego sắp đổ, vội đỡ giúp. Thấy bài vẽ sắp lệch khung, vội ngăn lại.

Con làm sai bài, lập tức nhắc ngay đáp án. Chưa lên cấp đã vội học trước cho “yên tâm”. 

Ý định đều tốt, nhưng hệ quả là: trẻ mất cảm giác kiểm soát, cảm giác thành thạo trở nên hư ảo, niềm vui thành tựu bị rút cạn.

Chiến thắng giả không sinh ra động lực thật. Làm sao để bảo vệ một chiến thắng thật?

Để trẻ đi trọn vẹn cả quá trình: từ nảy ý tưởng dẫn đến hành động thử làm, dẫn đến vấp ngã con sẽ biết tự điều chỉnh, chắc chắn con sẽ chạm tới kết quả.

Dựng “giàn giáo” vừa đủ: không làm thay, nhưng hỗ trợ bằng quy trình, công cụ, mục tiêu nhỏ để trẻ thấy “có đường đi”.

Đối diện phản hồi thực tế: điểm số, sản phẩm, lời nhận xét,  dù thành công hay rút kinh nghiệm, đều là một phần của chiến thắng thật.

Phần thưởng và lời khen giống như vị ngọt nhân tạo: ban đầu ngon, nhưng lâu dần làm ta quên mất hương vị thật. 

Một chiến thắng “hàng thật giá thật” giống như ly rượu do trẻ tự tay ủ: có nỗ lực, va vấp, điều chỉnh, lên men trọn vẹn uống vào vừa đã khát, vừa để lại dư vị dài lâu. Khi trẻ đã nếm được hương vị ấy, khát khao sẽ tự sinh ra từ bên trong.

Hãy để trẻ trải qua một chiến thắng thật sự. Đó chính là động lực khiến chúng muốn tiếp tục bước đi, không cần ai ép buộc.

Tiểu Hoa biên dịch

Theo: aboluowang

Theo vandieuhay