Tổn thương tâm lý thời thơ ấu có thể khiến con người đi sai đường

Trong cuộc sống, không ít người trưởng thành mang theo những vết thương vô hình từ thời thơ ấu, những vết thương ấy đôi khi dẫn dắt họ lạc lối một cách đáng tiếc.

Một câu chuyện thực tế được chia sẻ bởi cô Trần Ngạn Linh, chuyên gia tâm lý với hơn 30 năm kinh nghiệm hỗ trợ cha mẹ và trẻ em minh họa rõ nét điều này: Một người cha từng là “xã hội đen”, bị truy nã, nhưng gốc rễ của hành trình lệch lạc ấy bắt nguồn từ việc bị hiểu lầm, không được chấp nhận khi còn nhỏ.

Câu chuyện bắt đầu từ một bé gái tiểu học mà cô được giới thiệu hỗ trợ. Em bé hay nói dối, có hệ giá trị méo mó: nghĩ rằng không cần học hành, chỉ cần kiếm tiền bằng mọi cách, thậm chí bất chấp đạo đức. Mẹ em không kiểm soát được con, và nguyên nhân sâu xa nằm ở người cha, người đàn ông thông minh, từng đỗ vào đại học hàng đầu Đài Loan, nhưng hiện đang lẩn trốn pháp luật. Ông chỉ thỉnh thoảng về nhà, bù đắp cho con bằng tiền tiêu xài hoang phí rồi lại biến mất.

Qua quá trình kiên trì tiếp cận, cô Trần Ngạn Linh đã có cơ hội nói chuyện trực tiếp với người cha. Ông tâm sự chân thành về hành trình của mình: Từ nhỏ, ông đã là một đứa trẻ thông minh, hay đặt những câu hỏi sâu sắc vượt quá bạn bè cùng trang lứa. Nhưng thay vì được khuyến khích, ông bị gia đình và thầy cô hiểu lầm, chế giễu, coi là “lắm chuyện”, “khoe khoang”, “con nít”. Những lời nói vô tình ấy tích tụ thành cảm giác bất an sâu sắc: không được chấp nhận, không thuộc về đâu, bị loại trừ khỏi nhóm.

Cảm giác bất an ấy theo ông suốt những năm tháng tuổi thơ. Ông bắt đầu trốn học, đánh nhau, tìm “chỗ dựa” ở đường phố, nơi những người cùng hoàn cảnh đón nhận ông mà không phán xét. Dần dần, ông sa vào thế giới ngầm, phát triển khả năng lãnh đạo trong môi trường ấy, thậm chí trở thành thủ lĩnh băng đảng. Dù có tài năng (viết lách hay, học giỏi), nhưng tổn thương tâm lý thời thơ ấu đã khiến ông chọn con đường sai lầm, gây đau khổ cho chính mình và gia đình.

Cô Trần Ngạn Linh nhấn mạnh: Trẻ em thông minh thường nhớ rõ những sự kiện bị hiểu lầm, và cảm giác không an toàn ấy có thể ảnh hưởng lâu dài đến cơ thể lẫn tinh thần. Nó làm tổn thương “năng lượng gan” (theo quan niệm Đông y), dẫn đến rối loạn tiêu hóa cảm xúc, tích tụ chất béo không lành mạnh khiến trẻ dễ nổi loạn, tự ti, lang thang nội tâm. Không phải đứa trẻ nào cũng tự vượt qua, nhiều em che giấu nỗi đau hoặc nếu không được hỗ trợ kịp thời sẽ đi lệch hướng nghiêm trọng.

Bài học từ câu chuyện này rất rõ ràng: Cảm giác an toàn và được thấu hiểu là nền tảng quan trọng nhất trong sự phát triển của trẻ. Cha mẹ, thầy cô cần lắng nghe thay vì dùng chuẩn mực người lớn để phán xét. Một lời chê bai vô ý, một lần bị chế giễu vì “hỏi nhiều”, có thể gieo mầm bất an kéo dài cả đời. Ngược lại, sự khích lệ, chấp nhận và hướng dẫn đúng lúc có thể biến tiềm năng thành sức mạnh tích cực, giúp trẻ tự tin đối mặt thử thách.

Giúp con phát huy tiềm năng mà không bị tổn thương tâm lý

Trẻ thông minh (hay còn gọi là trẻ gifted, có trí tuệ vượt trội) thường học nhanh, tò mò sâu sắc, đặt câu hỏi phức tạp và có khả năng suy nghĩ trừu tượng vượt tuổi. Tuy nhiên, nếu không được hỗ trợ đúng cách, chúng dễ gặp bất an, tự ti, nổi loạn hoặc thậm chí đi lệch hướng như câu chuyện người cha bị hiểu lầm từ nhỏ dẫn đến sa vào xã hội đen.

Dưới đây là các chiến lược thực tế dựa trên nghiên cứu và kinh nghiệm chuyên gia giúp cha mẹ và giáo viên hỗ trợ trẻ thông minh toàn diện: cả về trí tuệ, cảm xúc và xã hội.

• Tạo cảm giác an toàn và được thấu hiểu: nền tảng quan trọng nhất

Lắng nghe và chấp nhận mà không phán xét: Khi trẻ hỏi những câu “vượt tuổi” hoặc thể hiện ý tưởng lạ, hãy khuyến khích thay vì chế giễu (“Con hỏi hay lắm, bố/mẹ chưa nghĩ đến đâu!”). Tránh dùng chuẩn mực người lớn để đánh giá (“Sao con lắm chuyện thế?”).

Khích lệ nỗ lực thay vì trí thông minh bẩm sinh: Nói “Con cố gắng rất nhiều nên mới làm được” thay vì “Con thông minh quá!”. Điều này giúp trẻ dám thử thách, tránh sợ thất bại.

Xây dựng môi trường an toàn cảm xúc: Cho trẻ không gian riêng để bày tỏ cảm xúc, tránh so sánh với bạn bè. Nếu trẻ có dấu hiệu bất an (tự ti, cô lập), cân nhắc tư vấn tâm lý sớm.

• Điều chỉnh giáo dục phù hợp, tránh nhàm chán và lãng phí tiềm năng

Cho trẻ học chương trình cao hơn (ví dụ nhảy lớp, học nâng cao môn yêu thích) nếu trẻ sẵn sàng. Đây là chiến lược được nghiên cứu hỗ trợ mạnh nhất cho trẻ gifted.

Kiểm tra trước kiến thức trẻ đã biết, rút gọn phần cơ bản, dành thời gian cho nội dung sâu hơn, phức tạp hơn hoặc dự án cá nhân.

Trong lớp học thông thường, dùng “Most Difficult First” cho trẻ làm bài khó nhất trước để chứng minh mastery, rồi tự do khám phá chủ đề yêu thích.

Ghép trẻ với nhóm bạn cùng mức độ để thảo luận sâu, tránh cảm giác “khác biệt” cô đơn.

• Khuyến khích khám phá đam mê và sáng tạo

Cho trẻ theo đuổi sở thích sâu: Cung cấp sách, tài liệu, khóa học online hoặc dự án độc lập về lĩnh vực trẻ đam mê (khoa học, nghệ thuật, lập trình…).

Trò chơi và hoạt động kích thích tư duy: Chơi cờ, giải đố logic, xếp hình, trò chơi chiến lược (như cờ vua, cờ vây) để rèn tư duy linh hoạt, kiểm soát cảm xúc và chức năng điều hành não bộ.

Đọc sách hàng ngày: Đọc cùng trẻ, thảo luận sâu về nội dung để phát triển ngôn ngữ, cảm xúc và tư duy phê phán.

• Phát triển kỹ năng xã hội và cảm xúc (EQ song song IQ)

Khuyến khích làm việc nhóm và hoạt động ngoại khóa: Tham gia câu lạc bộ, thể thao, tình nguyện để trẻ học cách kết nối, hợp tác và chấp nhận thất bại.

Dạy quản lý cảm xúc: Giúp trẻ nhận diện cảm xúc (giận dữ vì nhàm chán, buồn vì bị hiểu lầm), dạy kỹ thuật thở, viết nhật ký hoặc nói chuyện.

Khuyến khích thử thách bản thân ở lĩnh vực yếu: Cho trẻ làm việc “mình dở” (như vẽ, thể thao) để xây dựng sự kiên trì và giảm perfectionism (hoàn hảo quá mức).

• Hỗ trợ từ gia đình và cộng đồng

Cha mẹ làm gương: Thể hiện sự tò mò, học hỏi suốt đời để trẻ noi theo.

Kết nối cộng đồng: Tham gia nhóm phụ huynh trẻ gifted (trên Facebook, diễn đàn Việt Nam hoặc quốc tế như Davidson Young Scholars) để chia sẻ kinh nghiệm, giảm cảm giác cô lập.

Theo dõi dinh dưỡng và sức khỏe: Đảm bảo trẻ có chế độ ăn giàu DHA, omega-3, ngủ đủ, vận động để não bộ phát triển tối ưu.

Tóm lại, trẻ thông minh không chỉ cần “học nhiều hơn” mà cần được hiểu, được thách thức phù hợp và được yêu thương vô điều kiện. Khi cha mẹ và thầy cô áp dụng các chiến lược này, trẻ không chỉ phát huy trí tuệ mà còn trưởng thành cân bằng, hạnh phúc, tránh những tổn thương tâm lý lâu dài.

Tổn thương tâm lý thời thơ ấu không phải lúc nào cũng hiển hiện ngay lập tức, nhưng nó có sức mạnh định hình con đường đời người. Làm cha mẹ tốt hơn không chỉ là cung cấp vật chất, mà còn là xây dựng một thế giới an toàn, nơi con cái cảm thấy được yêu thương và hiểu biết thực sự. Chỉ khi đó, chúng ta mới giúp con tránh được những ngã rẽ sai lầm không đáng có.

Mỹ Mỹ biên tập

Xem thêm

Theo vandieuhay