Học Tài Thi Mệnh: Câu chuyện đời người của Phạm Tiến

Người xưa có câu: “Học tài, thi mệnh.” Ý nói rằng, tài năng là do con người khổ luyện mà thành, nhưng thành bại trong khoa cử, công danh, lại còn phụ thuộc vào vận mệnh và thời cơ. 

Có người mới đôi mươi đã đỗ đạt hiển vinh, bước lên con đường vinh hoa phú quý. Nhưng cũng có người, dù tài năng không kém ai, vẫn phải trải qua mấy chục năm long đong, thất bại hết lần này đến lần khác, cho đến khi mái tóc đã điểm bạc mới chạm được vào giấc mộng đời mình.

Phạm Tiến chính là một người như thế.

Ông bắt đầu bước vào con đường khoa cử từ năm hai mươi tuổi, mang theo hoài bão của một thư sinh nghèo: mong một ngày đổi đời bằng chữ nghĩa. Thế nhưng, hết lần này đến lần khác, tên ông vẫn vắng bóng trên bảng vàng. Hai mươi năm ròng rã, hơn hai mươi lần đi thi, tất cả đều là thất bại. Khi người ta đã thành quan, thành danh, thì ông vẫn lặng lẽ ôm sách trong căn nhà dột nát, ngày đêm đèn dầu leo lét.

Năm năm tháng tháng trôi qua, Phạm Tiến từ một chàng trai trẻ tuổi trở thành người đàn ông ngoài năm mươi. Khi đứng giữa trường thi, xung quanh toàn là những sĩ tử hai mươi mấy tuổi, ăn mặc chỉnh tề, chỉ có ông là già nua, áo quần sờn rách, dáng vẻ khắc khổ. Thế nhưng, ông chưa từng có ý định bỏ cuộc. Dù bị chế giễu, bị coi thường, dù nghe bao lời mỉa mai rằng mình “vô tích sự”, “cóc ghẻ đòi ăn thịt thiên nga”, ông vẫn cắm cúi học hành, vẫn tin rằng chỉ cần cố gắng, rồi sẽ có ngày được đền đáp.

Cuộc sống gia đình của Phạm Tiến cũng vì thế mà rơi vào cảnh túng quẫn. Vợ ông vất vả tần tảo, mẹ già lam lũ, trong nhà thường xuyên thiếu ăn. Có lần, chỉ vì làm vỡ giỏ trứng, lúc này giỏ trứng ấy chính là tài sản quý giá để đổi gạo, vì vậy vợ ông bật khóc uất ức. Trong cơn túng thiếu ấy, Phạm Tiến vẫn ôm sách đọc đến khuya, như thể ngoài con đường học vấn ra, ông không còn lối thoát nào khác.

Nhạc phụ của ông là một người đồ tể thô lỗ, thường xuyên mắng nhiếc, khinh rẻ con rể, coi ông là gánh nặng. Mỗi lần cần tiền đi thi, Phạm Tiến lại phải cúi đầu xin xỏ, chịu đựng những lời cay nghiệt. Tuy lời nói lúc nào cũng mắng nhiếc, nhưng nhạc phụ vẫn mềm lòng, luôn dùng tiền hoặc dùng thịt để ông có thể trao đổi, có lộ phí mà đi thi.

Lần thi năm năm mươi bốn tuổi, Phạm Tiến lại khăn gói lên đường. Biết mình quá già so với quy định, ông còn phải khai gian tuổi tác. Khi quan khảo thí hỏi chuyện, nghe ông kể về hơn hai mươi năm đèn sách, về những lần trượt dài trong tuyệt vọng, vị quan ấy không khỏi động lòng. Bản thân ông ta cũng từng là một thư sinh nghèo khổ, từng nếm trải cảm giác thất bại, nên càng thấu hiểu nỗi lòng của Phạm Tiến.

Khi đọc bài thi, vị quan mới thực sự kinh ngạc. Văn chương của Phạm Tiến sâu sắc, tinh tế, ý tứ thâm trầm, phải đọc đi đọc lại nhiều lần mới hiểu hết. Ông nhận ra rằng, suốt bao năm qua, không phải Phạm Tiến kém cỏi, mà là vì văn chương của ông quá cao, vượt khỏi tầm hiểu biết của nhiều giám khảo. Gặp được người biết thưởng thức, tài năng ấy mới có cơ hội được nhìn nhận.

Lần ấy, Phạm Tiến đỗ đầu.

Ngày bảng vàng niêm yết, ông đứng lặng rất lâu trước tấm cáo thị, không dám tin vào mắt mình. Bao nhiêu năm khổ học, bao nhiêu lần tủi nhục, giờ đây cuối cùng cũng có kết quả. Nhưng vì quá xúc động, khi nghe tin chính thức, ông cười khóc lẫn lộn, rồi ngất lịm. Khi tỉnh lại, ông rơi vào trạng thái mê loạn, chạy khắp nơi la hét rằng mình đã đỗ, tâm trí không còn tỉnh táo.

Người nhà hoảng hốt, không biết làm sao. Cuối cùng, nhạc phụ người từng mắng nhiếc ông nhiều nhất lại được nhờ ra tay. Vì Phạm Tiến đã đỗ đạt công danh, thân phận không còn như xưa nữa, lúc này cho dù có là nhạc phụ thì ông ta vẫn không có quyền làm vậy với Phạm Tiến. Sau một hồi do dự, ông ta lấy hết can đảm, tát mạnh vào mặt Phạm Tiến và quát lớn rằng tất cả chỉ là trò đùa. Chính cú tát ấy đã kéo Phạm Tiến trở về với thực tại. Ông bừng tỉnh, hiểu rằng mình thật sự đã thành công.

Từ đó, cuộc sống của Phạm Tiến thay đổi hoàn toàn. Người từng khinh rẻ ông nay quay sang nịnh nọt. Người từng cười nhạo nay mang quà đến chúc mừng. Gia đình ông chuyển vào thành, sống trong nhà cửa khang trang, vợ con ăn mặc đủ đầy, mẹ già lần đầu tiên được hưởng phúc an nhàn.

Thế nhưng, niềm vui chưa được bao lâu thì bi kịch lại ập đến. Mẹ Phạm Tiến vì quá xúc động trước sự đổi thay đột ngột, vui mừng quá độ mà ngã bệnh rồi qua đời. Khi Phạm Tiến hay tin, ông đã không kịp nhìn mẹ lần cuối.

Cái chết của mẹ khiến ông thấm thía hơn bao giờ hết sự vô thường của kiếp người. Sinh – lão – bệnh – tử, không ai tránh khỏi. Công danh đến muộn, hạnh phúc chưa kịp trọn vẹn, người thân đã rời xa.

Sau này, Phạm Tiến để tang mẹ ba năm, tiếp tục học hành, thi đỗ tiến sĩ, rồi từng bước thăng quan tiến chức. Nhưng trong lòng ông, ký ức về những năm tháng nghèo khổ, về mẹ già đói khát, về những lần bị khinh miệt, mãi mãi không phai nhạt.

Câu chuyện của Phạm Tiến khép lại ở đó, để lại cho hậu thế một bài học sâu sắc.

Rằng đời người không phải ai cũng thành công sớm. Có người phải đi rất chậm, rất xa, rất lâu, mới tới được đích. Đừng vì thấy người khác rực rỡ mà mất niềm tin vào con đường của mình. Chỉ cần không bỏ cuộc, thì dù muộn đến đâu, cũng vẫn có cơ hội.

Rằng tài năng cần kiên trì, số phận cần thời gian, và thành công chỉ thực sự có ý nghĩa khi được đánh đổi bằng cả một đời nhẫn nại.

Và cuối cùng, rằng trong vòng xoay vô thường của kiếp người, công danh dù lớn đến đâu cũng không quan trọng bằng việc sống sao cho trọn nghĩa, trọn tình, để khi ngoảnh lại, không phải hối tiếc vì đã bỏ lỡ những người thân yêu nhất.

Tú Uyên biên tập

Xem thêm

Theo vandieuhay