Cách đặt tên cho các vị thuốc Trung y (phần 1)

Việc đặt tên cho các vị thuốc Trung y không theo phân loại của ngành thực vật học mà dựa trên nội hàm phong phú và vô cùng thâm sâu của văn hóa Trung Quốc cổ đại để đặt tên.

Sơn Hải Kinh là một cuốn sách chú giải về địa lý Trung Quốc được biên soạn dựa theo các truyền thuyết thời thượng cổ, trong đó có ghi chép phong phú về các loại sản vật, bao gồm cả ghi chép về 59 loại thuốc thực vật, 83 loại thuốc động vật, 4 loại thuốc khoáng vật, tổng cộng là 146 loại.

Trong sách Sơn Hải Kinh, chương Nam Sơn Kinh phần 1 có viết rằng: “Dãy núi đầu tiên ở phương Nam gọi là dãy Thước Sơn. Ngọn núi đầu tiên của dãy Thước Sơn là núi Chiêu Diêu, nằm bên bờ Tây Hải. Trên núi có nhiều cây quế, nhiều vàng ngọc. Trên núi có loài cỏ, dạng nó như rau hẹ nhưng nở hoa màu xanh, tên nó là chúc dư, ăn vào thì không cảm thấy đói”. Chúc dư được đề cập ở đây là một loại cỏ trông giống như rau hẹ, ăn vào khiến người ta không cảm thấy đói.

Đặt tên theo nơi xuất xứ

Giữa thực vật và nơi chúng sinh trưởng có sự đối ứng, cùng là một loài cây nếu mọc ở những nơi khác nhau thì đặc tính của nó cũng sẽ thay đổi khác nhau, câu nói “quýt mọc ở Hoài Nam là cây quýt, mọc ở Hoài Bắc trở thành cây chỉ” (cây chỉ là cây cam ba lá, cam đắng) chính là nói về đạo lý này. Nơi sinh trưởng của các loài thảo dược Trung y có liên quan tới dược tính của chúng, vì vậy nhiều loại thuốc Trung y được đặt tên theo nơi sản sinh ra chúng. Ví dụ như:

– Ba đậu (bã đậu): vì hạt của nó giống hạt đậu và nó được xuất xứ từ vùng Ba Thục, Tứ Xuyên

– Nhẫn đông Ba Đông: kim ngân hoa (hoa nhẫn đông) ở huyện Ba Đông tỉnh Hồ Bắc

– Xuyên khung, xuyên bối, xuyên ô, xuyên luyện tử, xuyên ngưu tất, xuyên bạch chỉ, xuyên mộc thông: xuyên là tỉnh Tứ Xuyên

– Phòng đảng: huyện Phòng tỉnh Hồ Bắc là nơi sản xuất ra đảng sâm

– Miếu đảng: thị trấn Đại Miếu huyện Vu Sơn, Trùng Khánh là nơi sản xuất ra đảng sâm

– Bắc ngạn liên: vùng núi Vu Hiệp – Bắc Ngạn, Tứ Xuyên là nơi sản xuất ra hoàng liên

– Thành khẩu thiên ma: cây thiên ma được thu hái dưới chân núi Đại Ba Sơn huyện Thành Khẩu, tỉnh Trùng Khánh

– Tư khâu mộc qua: xuất sản ở thị trấn Tư Khâu thuộc phía đông nam huyện Trường Dương tỉnh Hồ Bắc

– Quảng phòng kỷ, quảng hoắc hương, quảng đậu căn thường mọc ở Quảng Tây

– Hàng mạch đông, hàng bạch chỉ thường mọc ở Hàng Châu, Chiết Giang

– Hoài sơn, hoài ngưu tất là đặc sản của vùng sông Hoài, Hà Nam

– Ngân sài hồ: cây sài hồ ở thành phố Ngân Xuyên, thủ phủ của khu tự trị dân tộc Hồi Ninh Hạ

– Xích thược Đa Luân: cây xích thược ở Đa Luân, Nội Mông Cổ

– Tạng hồng hoa (hồng hoa Tây Tạng)

– Quảng mộc hương (còn gọi là vân mộc hương) do được trồng nhiều ở Vân Nam v.v….

Đặt tên theo mùa sinh trưởng

Dược tính của các loại thuốc Trung y trên thực tế có liên quan tới thời gian thu hái và mùa sinh trưởng của chúng. Vị thuốc hạ khô thảo sở dĩ có tên như vậy là vì mỗi ngày hạ chí hằng năm qua đi thì hoa và lá của cây này sẽ dần khô héo. Thời điểm thu hoạch cây bán hạ thích hợp là vào giữa tháng năm theo nông lịch, khi mà mùa hạ vừa trôi qua được một nửa, nên có tên là bán hạ.

Thân dây và lá của cây nhẫn đông (kim ngân hoa) có thể nhẫn chịu được tiết trời băng giá của mùa đông mà không bị rụng xuống nên được gọi là nhẫn đông. Còn có các vị thuốc khác như đông tang diệp, đông trùng hạ thảo (mùa đông là sâu, mùa hè là nấm, thường được thu hoạch vào mùa hè), đông hoa (hoa nở rộ vào mùa đông).

Đặt tên theo hình dạng

Nhiều loại thuốc Trung y được đặt tên theo hình dáng của chúng, ví dụ như hài nhi sâm (còn gọi là thái tử sâm, đồng sâm) sở dĩ có tên như vậy vì phần rễ của nó trông giống như một đứa trẻ bụ bẫm; hay như vị thuốc “ngưu tất”, gọi như vậy vì phần đốt của cây phình to ra trông như đầu gối của con trâu; còn có vị gọi là “cẩu tích” vì phần thân rễ của cây có lớp lông mao màu vàng kim bên ngoài trông giống lưng con chó (cẩu là chó, tích là lưng).

Ngoài ra còn các vị thuốc khác được đặt tên theo hình dáng đặc biệt của chúng như hoàng quần trúc tôn (nấm tre váy vàng, hay nấm tre lưới vàng, tiên nhân tán – tức là cái ô của tiên nhân), câu đằng (như cái móc câu), long nhãn (trông giống mắt con rồng), mã tiên thảo (cỏ roi ngựa, do thân cỏ dài, thẳng, có đốt trông giống như cái roi ngựa), kê trảo hoàng liên (phần rễ cây hoàng liên có hình dạng như móng chân gà).

Bán biên liên (hoa rời năm cánh, hoa lệch sang một bên trông như hoa sen nên gọi là bán biên liên), ô đầu (giống đầu con quạ), tạo giác thích (gai bồ kết), mộc hồ điệp (hạt chín khô của cây núc nác, hạt dẹt có cánh mỏng màu trắng nhạt trông giống như cánh bướm), phượng vĩ thảo (loại cỏ có lá xòe ra như đuôi phượng), anh túc xác (vỏ quả khô của cây anh túc), kim anh tử (quả cây kim anh, có hình bầu; trong tiếng Trung chữ anh 樱 đồng âm với chữ anh 罂 nghĩa là cái bình có miệng nhỏ bụng to, quả kim anh trông giống như cái bình)

Trong y học Trung Hoa có rất nhiều ví dụ về sự tương đồng giữa hình dáng và dược tính của vị thuốc [1]. Ví dụ tâm sen (liên tâm) giúp thanh tâm giáng hỏa; hoa cúc giúp sáng mắt, hình dáng hoa cúc trông rất giống con mắt; khổ qua có thể giúp thanh vị hỏa, tức tiêu trừ cơn hỏa ở tạng vị, chúng ta thấy hình dáng quả khổ qua có khác chi cái dạ dày đâu?

Những sự vật có hình dạng tương tự một cái gì đó ắt có mối liên hệ nội tại với vật đó. Nguyên nhân đằng sau mối liên hệ nội tại này chính là sinh mệnh của vật ấy tương thông với thân thể người.

(Còn tiếp)

Tác giả: Dung Tử
[Trích từ Chánh Kiến Nét]

Khai Tâm sưu tầm

Xem thêm

Theo vandieuhay